Czy wada wzroku może się cofnąć? Optometrysta odpowiada.
Wielu naszych pacjentów pyta wprost: czy wada wzroku może się cofnąć? Inni pytają, jak długo mają nosić okulary, jakby samo ich noszenie miało z czasem wyleczyć wadę wzroku. Odpowiedź nie jest jednoznaczna, bo zależy od rodzaju wady, wieku i przyczyny jej powstania. Zastanawiasz się, czy wzrok może się poprawić bez interwencji? U dzieci pewne typy wad ustępują same, u dorosłych z reguły już nie, choć zdarza się, że korekcja w okularach z czasem się zmniejsza. To jednak nie jest wyleczenie, temat jest bardziej zawiły i wyjaśniamy go szerzej w dalszej części artykułu.
W tym artykule tłumaczymy na prostych przykładach, kiedy wzrok faktycznie może się polepszyć, a kiedy to tylko chwilowe wrażenie.
Podpis zdjęcia otwierającego do uzupełnienia.
- 01Podstawowe wady wzroku i ich mechanizmy
- 02Wady wzroku u dzieci: fizjologiczna nadwzroczność
- 03Mit „oko musi pracować”, czyli niedokorygowanie minusa
- 04Czy wadę wzroku da się zmniejszyć lub wyeliminować ćwiczeniami
- 05Okulary ajurwedyjskie, czyli dziurkowane. Czy działają
- 06Dlaczego z rana widzimy lepiej
- 07Krople do oczu na presbiopię. Czy działają
- 08Krótkowzroczność a presbiopia
- 09Dlaczego czasem zapisywane są mniejsze minusy
- 10Zaćma a zmiana wady wzroku
- 11Kiedy wada wzroku się zatrzymuje
- 12Podsumowanie
Podstawowe wady wzroku i ich mechanizmy
-
Krótkowzroczność
Krótkowzroczność korygujemy minusowymi okularami. Najbardziej doskwiera nam przy patrzeniu na odległość, obiekty obserwowane z daleka są nieostre, na przykład numer nadjeżdżającego autobusu czy napisy na tablicy w szkole. Z krótkowzrocznością mamy do czynienia, kiedy moc skupiająca oka jest zbyt duża, albo oko jest za długie, więc obraz obserwowanych obiektów powstaje nie na siatkówce, a nieco przed nią.
-
Nadwzroczność
Nadwzroczność korygujemy plusowymi okularami. Przy niewielkich wartościach objawy najczęściej dają o sobie znać przy pracy z bliska, na przykład podczas czytania książki czy przewijania telefonu, litery zaczynają się zlewać albo trzeba odsunąć tekst dalej od oczu, żeby go doczytać. Oko dość długo potrafi to maskować własnym wysiłkiem, dlatego wada bywa wykrywana dopiero przy okazjonalnym badaniu. Przy wyższej wadzie ten wysiłek już nie wystarcza i traci się ostrość również na odległość, na przykład znaki drogowe czy twarze osób po drugiej stronie ulicy stają się nieostre. Z nadwzrocznością mamy do czynienia, kiedy moc skupiająca oka jest za mała, albo oko jest za krótkie, więc obraz powstaje za siatkówką, a nie na niej.
-
Astygmatyzm
Astygmatyzm korygujemy okularami z tak zwanym cylindrem. Daje o sobie znać rozmazanym, jakby podwojonym obrazem na każdej odległości, zarówno z bliska jak i z daleka, na przykład latarnia w nocy zamienia się w rozlaną plamę światła. Do tego dochodzi szybsze męczenie oczu i czasem ból głowy po dłuższej pracy wzrokowej. Bierze się z nieregularnego kształtu rogówki, rzadziej soczewki, przez co promienie świetlne skupiają się w kilku punktach zamiast w jednym.
-
Presbiopia
Presbiopia, czyli starczowzroczność, uprzykrza pracę z bliska po 40. roku życia, nawet u osób, które wcześniej miały bardzo dobry wzrok. Typowy objaw to odsuwanie menu w restauracji albo telefonu na długość ręki, żeby cokolwiek przeczytać. Korygujemy ją okularami do czytania albo progresywnymi. Bierze się z naturalnej utraty elastyczności soczewki, która z wiekiem nie potrafi już się tak mocno wygiąć, by ustawić ostrość na bliskich przedmiotach.
Pytanie „krótkowzroczność to plusy czy minusy” pojawia się bardzo często. Odpowiedź jest prosta: krótkowzroczność to zawsze wada wzroku minus, plusy to domena nadwzroczności i presbiopii.
Wady wzroku u dzieci: fizjologiczna nadwzroczność
Większość noworodków rodzi się z niewielką nadwzrocznością, bo ich gałka oczna jest jeszcze krótka, trochę jak zbyt krótki obiektyw aparatu, któremu brakuje kilku milimetrów, żeby dobrze złapać ostrość. Wraz z wiekiem oko rośnie, a wada stopniowo się zmniejsza.
W tym artykule tłumaczymy na prostych przykładach, kiedy wzrok faktycznie może się polepszyć, a kiedy to tylko chwilowe wrażenie.
Dlaczego dzieci wyrastają z nadwzroczności
Gałka oczna wydłuża się w pierwszych latach życia i sama koryguje ustawienie ogniska, tak jak wydłużający się obiektyw. U większości dzieci nadwzroczność fizjologiczna ustępuje samoistnie do 6, 7 roku życia. Jeśli utrzymuje się dłużej albo rośnie zamiast maleć, to sygnał do konsultacji, a nie powód do zwlekania z badaniem.
Dlaczego dzieci nie wyrastają z krótkowzroczności
Krótkowzroczność działa dokładnie odwrotnie. Gałka oczna, która już się wydłużyła, nie skraca się z powrotem, podobnie jak nie da się cofnąć balonika, który raz nadmuchano większy. Czy krótkowzroczność może się cofnąć samoistnie? Nie, u dzieci ta wada z reguły postępuje wraz ze wzrostem organizmu. Nieleczona lub źle kontrolowana progresja to nie tylko grubsze szkła. Wydłużona gałka oczna rozciąga siatkówkę, co zwiększa ryzyko jej odwarstwienia, jaskry czy wcześniejszej zaćmy w dorosłym życiu.
Mit „oko musi pracować”, czyli niedokorygowanie minusa
Stara zasada mówiła, że słabsze okulary zmuszają oko do wysiłku i spowalniają wadę. Dziś wiemy, że działa to odwrotnie. Badanie Chung, Mohidin i O’Leary wykazało, że niedokorygowana krótkowzroczność u dzieci postępowała szybciej niż w grupie z pełną korekcją, nie wolniej. Podobne wnioski opisał już wcześniej Birnbaum w 1988 roku. Zbyt słabe szkła zmuszają oko do dodatkowego mrużenia i wysiłku, żeby cokolwiek zobaczyć wyraźnie, a to sygnał dla oka, żeby dalej się wydłużać, a nie się stabilizować.
Dlatego w naszym gabinecie nie stosujemy niedokorygowania jako metody na spowolnienie wady. Zamiast tego korzystamy z rozwiązań, które mają potwierdzenie w badaniach: soczewek do kontroli krótkowzroczności czy ortokorekcji.
Czy wadę wzroku da się zmniejszyć lub wyeliminować ćwiczeniami
Metoda Batesa z lat 20. XX wieku zakładała, że trening mięśni oka, taki jak w siłowni dla oczu, cofa wadę wzroku. Współczesne badania tego nie potwierdzają. Ćwiczenia wzrokowe mogą pomóc przy zmęczeniu oczu po pracy przy komputerze czy problemach ze skupianiem wzroku, ale nie zmieniają kształtu ani długości oka.
Jak zmniejszyć wadę wzroku w sensie dioptrii? W większości przypadków wcale, bo wada to kwestia budowy oka, a nie jego kondycji, tak jak ćwiczeniami nie zmienimy długości własnej ręki. Czy da się naprawić wzrok samymi ćwiczeniami, czy wzrok może się polepszyć dzięki treningowi, albo czy wada wzroku może się zmniejszyć? Poprawić może się komfort widzenia, dioptria zostaje bez zmian.
Poprawić może się komfort widzenia, dioptria zostaje bez zmian.
Okulary ajurwedyjskie, czyli dziurkowane. Czy działają
Okulary z małymi otworami w nieprzezroczystej przesłonie wykorzystują tak zwany efekt stenopeiczny, ten sam, który znamy z przymrużania oczu, żeby coś lepiej zobaczyć, albo z patrzenia przez małą dziurkę w kartce. Patrząc przez wąski otwór, ograniczamy rozproszenie światła w oku, dzięki czemu obraz chwilowo wydaje się ostrzejszy, nawet przy wadzie wzroku.
Problem w tym, że efekt znika razem ze zdjęciem okularów, tak samo jak znika mrużenie oczu, gdy przestajemy mrużyć. Nie zmieniają one refrakcji oka ani długości gałki ocznej, więc nie da się ich traktować jako leczenia wady wzroku, a tym bardziej jako zamiennika okularów korekcyjnych czy soczewek kontaktowych.
Podpis do uzupełnienia.
Podpis zdjęcia do uzupełnienia.
Dlaczego z rana widzimy lepiej
To zjawisko zgłasza wielu naszych pacjentów, zwłaszcza z krótkowzrocznością. Po nocnym odpoczynku mięśnie odpowiedzialne za ustawianie ostrości są rozluźnione, a oczy nie są jeszcze zmęczone całodzienną pracą z bliska: ekranem, czytaniem, telefonem. To trochę jak z nogami po całym dniu w butach na obcasie, rano są wypoczęte, wieczorem obolałe. W ciągu dnia to napięcie narasta, co u części osób subiektywnie pogarsza ostrość widzenia pod wieczór. To wrażenie chwilowe, nie oznacza żadnej trwałej zmiany wady wzroku.
Krople do oczu na presbiopię. Czy działają
W ostatnich latach pojawiły się krople oparte na pilokarpinie i aceklidynie, zatwierdzone przez amerykańską FDA. Działają jak przysłona w aparacie fotograficznym: zwężają źrenicę, dzięki czemu więcej rzeczy jest ostrych naraz, także tych blisko oka. Efekt pojawia się już po 30 minutach i trzyma nawet kilkanaście godzin.
To jednak nie jest leczenie presbiopii, tylko doraźne, tymczasowe wsparcie. Krople nie przywracają elastyczności soczewki, efekt trzeba odnawiać codziennie, a w Polsce wciąż nie są dostępne.
Krótkowzroczność a presbiopia
Osoby z krótkowzrocznością bywają zaskoczone, gdy po 40. roku życia okazuje się, że lepiej czytają bez okularów niż w nich. To tak, jakby dwie wady wzajemnie się znosiły: minus do dali częściowo kompensuje plus potrzebny do bliży. To nie jest poprawa wzroku, tylko chwilowa równowaga dwóch niezależnych zjawisk, która z czasem, wraz z pogłębianiem presbiopii, przestaje wystarczać.
Dlaczego czasem zapisywane są mniejsze minusy
Zdarza się, że po latach stabilnej wady pacjent wychodzi z badania z receptą na mniejsze szkła niż poprzednio. To rzadkie u dorosłych, ale ma logiczne wytłumaczenie i nie oznacza, że oko „się cofnęło”. Najczęstszym powodem jest tak zwana pseudokrótkowzroczność: po długiej, intensywnej pracy z bliska, na przykład maratonie czytania czy całym dniu przy monitorze, mięsień odpowiedzialny za ostrość bywa spięty jak zaciśnięta pięść i sztucznie zawyża wynik badania. Kiedy oko ma czas odpocząć, ten skurcz ustępuje, a kolejny pomiar wychodzi niżej.
Znaczenie ma też sama technika pomiaru. Wcześniejsza recepta mogła być lekko zawyżona, badanie mogło odbyć się w innych warunkach, po nieprzespanej nocy albo w pośpiechu. Dlatego jeśli w Twojej recepcie pojawi się mniejsza wartość, to zwykle korekta pomiaru, nie dowód na to, że krótkowzroczność da się odwrócić.
Zaćma a zmiana wady wzroku
Nagle narastająca krótkowzroczność u osoby dorosłej, która od lat miała stabilną wadę, to jeden z najczęstszych pierwszych objawów rozwijającej się zaćmy. Ten sam mechanizm może też działać w drugą stronę: u osoby z nadwzrocznością plusy w recepcie zaczynają się zmniejszać. W obu przypadkach chodzi o to samo, mętniejąca soczewka zmienia swoją moc łamiącą, co na wczesnym etapie bywa mylnie odbierane jako „poprawa” widzenia, trochę jak patrzenie przez lekko zaparowaną szybę, która chwilowo działa jak filtr. To złudne wrażenie, bo w miarę postępu zaćmy widzenie ogólnie się pogarsza. Każdą nagłą zmianę wady wzroku warto skonsultować, a nie tłumaczyć sobie samodzielnie.
Kiedy wada wzroku się zatrzymuje
- –u dzieci progresja krótkowzroczności zwykle zwalnia po okresie intensywnego wzrostu, najczęściej w późnej nastoletniości
- –nadwzroczność fizjologiczna ustępuje sama do około 6, 7 roku życia
- –presbiopia stabilizuje się zwykle około 65 roku życia, gdy soczewka całkowicie traci elastyczność
- –astygmatyzm i krótkowzroczność u dorosłych zwykle pozostają stabilne, o ile nie dochodzi do dodatkowych zmian w oku, np. zaćmy
Podsumowanie
Czy wada wzroku może się cofnąć? U dzieci, w przypadku fizjologicznej nadwzroczności, tak, to naturalny etap rozwoju oka. U dorosłych wady refrakcji, minus, plus czy astygmatyzm, same się nie cofają. Może się jednak zdarzyć, że pewnego dnia usłyszysz, że potrzebujesz słabszych okularów niż do tej pory. To nie znaczy, że wada faktycznie się zmniejszyła, częściej wynika to ze zmiany akomodacji oka albo warunków samego badania, o czym piszemy wyżej. Ćwiczenia, okulary ajurwedyjskie czy krople nie zmieniają budowy oka, mogą co najwyżej poprawić komfort widzenia na chwilę. Jedyne sprawdzone metody wpływające na przebieg wady to regularne, pełne korekcje i, u dzieci, dedykowane soczewki albo ortokorekcja do kontroli krótkowzroczności.
FAQ
Czy wada wzroku może się cofnąć sama?
Tak, ale tylko w jednym konkretnym przypadku: fizjologicznej nadwzroczności u małych dzieci. Pozostałe wady refrakcji u dorosłych same się nie cofają.
Czy wada wzroku minus może się cofnąć?
Nie, gdy raz się rozwinie u dziecka lub dorosłego. Gałka oczna, która się wydłużyła, nie skraca się z powrotem, dlatego minus da się skorygować lub spowolnić, ale nie cofnąć.
Czy astygmatyzm może się cofnąć?
U dorosłych z reguły nie, bo wynika z trwałego kształtu rogówki. U dzieci niewielki astygmatyzm może się zmniejszać wraz z rozwojem oka, dlatego warto regularnie kontrolować wzrok.
Czy da się wyleczyć wadę wzroku, czyli czy krótkowzroczność można wyleczyć bez okularów, soczewek czy operacji?
Nie ma metody, która trwale zmienia refrakcję oka bez ingerencji medycznej. Ćwiczenia i okulary ajurwedyjskie mogą poprawić komfort, ale nie leczą wady.
Czy wada wzroku plus może się cofnąć, a czy wada wzroku u dziecka może się cofnąć?
Przy nadwzroczności fizjologicznej u małych dzieci tak. Krótkowzroczność u dzieci raczej postępuje, dlatego kluczowe jest wczesne wykrycie i kontrola progresji.
Kiedy wada wzroku się zatrzymuje?
Zwykle po zakończeniu wzrostu gałki ocznej, czyli u większości osób w wieku dwudziestu kilku lat, choć u niektórych krótkowzroczność postępuje dłużej.
Dlaczego czasem dostaję receptę na słabsze okulary?
Najczęściej to efekt pseudokrótkowzroczności, czyli chwilowego spięcia mięśnia odpowiedzialnego za ostrość po intensywnej pracy z bliska, albo po prostu innych warunków badania. To nie oznacza, że wada się cofnęła.
Czy zaćma może zmienić wadę wzroku?
Tak, to jeden z pierwszych objawów. U krótkowidzów zaćma zwykle zwiększa minusy, u osób z nadwzrocznością może zmniejszać plusy. W obu przypadkach warto to skonsultować, a nie cieszyć się z pozornej poprawy.
Optometrystka, stylistka okularowa z ponad 12 letnim stażem w zawodzie. Od 5 lat prowadzi Studio Okularova.